eIDAS 2.0 nədir?

Avropa İttifaqında (Aİ) bir tələbə Lissabondan Varşavaya köçəndə diplomunu, tibbi sığortasını və ya bank hesabını yeni ölkədə necə sübut edəcək? İllərlə cavab kağız, təsdiqlənmiş surətlər və gözləmə olub. eIDAS Aİ-nin bu suala verdiyi hüquqi cavabdır.

Bir reqlament, iki nəsil

eIDAS ingiliscə electronic IDentification, Authentication and trust Services ifadəsinin qısaltmasıdır: elektron identifikasiya, autentifikasiya və etibar xidmətləriElektron imza, möhür və vaxt damğası kimi onlayn mühitdə etibar yaradan xidmətlər. Bu fəslin 3-cü səhifəsində izah olunur.. İlk nəsil üzv dövlətlərin elektron identifikasiya sxemlərinin bir-birini tanımasını təmin etdi və elektron imzalara hüquqi qüvvə verdi. Vətəndaşlara isə ölkədən ölkəyə apara biləcəkləri vahid alət vermədi.

İkinci nəsil, yəni eIDAS 2.0, (Aİ) 2024/1183 saylı Reqlament kimi 11 aprel 2024-cü ildə qəbul edildi və 20 may 2024-cü ildə qüvvəyə mindi. Onun ən böyük yeniliyi hər Aİ vətəndaşı üçün rəqəmsal şəxsiyyət cüzdanıdır: EUDI Wallet. Aİ reqlamenti olduğu üçün o, milli qanunlarla köçürülməsinə ehtiyac olmadan hər üzv dövlətdə birbaşa tətbiq olunur.

eIDAS 2.0 nələri əlavə edir

• Rəqəmsal cüzdan. İnsanın öz şəxsiyyətini və rəqəmsal sənədlərini saxladığı və kimin nəyi görəcəyinə özünün qərar verdiyi tətbiq.
• Elektron attestasiyalar. Diplomlar, sürücülük vəsiqələri, peşə ixtisasları və ya üzvlüklər üçün hər kəsin oxuya biləcəyi ortaq rəqəmsal format. Aİ bunları atributların attestasiyası adlandırır.
• Yeni etibar xidmətləri. Məsələn, kvalifikasiyalı elektron reyestr: qeydlərinin ardıcıllığı və bütövlüyü hüquqi cəhətdən təmin olunan reyestr.

Qaydalar qat-qat necə yazılır

Reqlament prinsipləri və hüquqları müəyyən edir; texniki təfərrüatları isə Avropa Komissiyasının icra aktlarıƏsas reqlamentin məcburi texniki təfərrüatlarını müəyyən edən Komissiya reqlamentləri. müəyyənləşdirir. İlk paket 2024-cü ilin noyabrında qəbul edildi: şəxsi identifikasiya məlumatları və attestasiyalar, rəqəmsal cüzdanın əsas funksiyaları, bildiriş, sertifikatlaşdırma və protokollar. 2025 və 2026-cı illərdə yeni aktlar və yenilənmələr gəldi.

Arxitekturanın özü isə ARFArchitecture and Reference Framework: EUDI Wallet-ın rollarını, axınlarını və tələblərini təsvir edən istinad sənədi. adlı istinad sənədində təsvir olunur (son versiya 3.0.0, iyul 2026). ARF özlüyündə məcburi deyil; məcburi olan reqlament və onun icra aktlarıdır. ARF bunların bir-birinə necə uyğunlaşdığını göstərən ortaq xəritədir; Tamga-nın öz çərçivəsinin "Tamga ARF" adlanmasının səbəbi də budur.

Tamga Network ilə əlaqəsi

Tamga Network Aİ qurumu deyil və eIDAS-ın əhatə dairəsinə daxil deyil. Lakin o, eyni arxitekturadan şüurlu şəkildə istifadə edir: rəqəmsal sənəd formatları, rəqəmsal sənədlərin verilməsi və təqdim edilməsi protokolları və etibar siyahıları Aİ standartlarına əsaslanır. Buna görə Türk dünyasında verilmiş rəqəmsal sənəd Avropa proqram təminatı ilə işləməyə yararlıdır və bu uyğunluq qarşılıqlı işləmə testləri ilə göstərilir. Şəbəkənin mövqeyi bir qərarla müəyyən edilib: əvvəlcə Aİ ilə uyğunluq, onun üzərində isə Türk dünyası üçün yüngül etibar şəbəkəsi.

Birgə işləmək hüquqi tanınma ilə eyni deyil. eIDAS-ın 5f maddəsi Aİ daxilindəki qurumların Aİ rəqəmsal cüzdanlarını necə qəbul etdiyini tənzimləyir; bu, Aİ-dən kənardakı rəqəmsal cüzdanı və ya etibar siyahısını tanımaq yolu deyil. Aİ-dən kənar ölkələr üçün yeganə açıq əsas 14-cü maddədir: o, yalnız etibar xidmətlərini (məsələn, kvalifikasiyalı elektron imzaları) əhatə edir və İttifaqla həmin ölkə arasında saziş tələb edir; sazişin tərəfləri dövlətlərdir. Tamga Network bu sazişin tərəfi ola bilməz. Şəbəkənin işi texniki hazırlıqdır: ETSI formatlarında siyahılar, ETSI profilli sertifikatlar və dövlətlərə təhvil verilə bilən rollar. Bu gün Aİ-dəki etibar edən tərəf Tamga rəqəmsal sənədlərini yalnız öz təşəbbüsü ilə, etibar siyahımızı öz etibar mənbəyinə əlavə etməklə qəbul edə bilər.