Tamga nasıl çalışır
Tamga ve EUDI mimarisi
Tamga, AB’nin teknik katmanını olduğu gibi korur ve Türk dünyası için kendi yönetişim katmanını yazar. Bu sayfa satır satır Tamga’nın nerede aynı olduğunu, nerede köprü kurduğunu, neyin planlı olduğunu — ve neyi bilerek farklı yaptığını gösterir.
Aynı katmanlar
AB çerçevesinin beş katmanı var. Tamga her birini kendi belge setiyle karşılar.
| Katman | AB | Tamga |
|---|---|---|
| Hukuk ve yönetişim | eIDAS 2.0 + uygulama tüzükleri | Tamga Güven Çerçevesi |
| Mimari ve roller | ARF | Tamga ARF |
| Katılımcı kuralları | ARF üst düzey gereksinimler | Tamga Rulebook |
| Belge tipi kuralları | Attestation rulebook’ları | Eğitim rulebook’u, devamı gelecek |
| Teknik standartlar | ETSI · IETF · OpenID · ISO | aynıları, Tamga profilleriyle |
Roller: kim ne yapar, bugün ve sonra
AB mimarisinin her rolü Tamga’da var. Bir devlet henüz katılmadıysa rolü Tamga geçici olarak üstlenir — kayıtlı biçimde, devlet adına.
| Rol (ARF) | Bugün | Devlet katılınca |
|---|---|---|
| Trusted List Operator | Tamga — geçici, ulusal otorite adına | ulusal otorite |
| Registrar | Tamga (vekâleten) | devletin kayıt otoritesi |
| National Root CA | “TR National Root CA (geçici operatör: Tamga)” — devirde kimliği değişmez | devletin kendi kökü |
| PID Provider | boş yer; yerine Tamga kimlik servisinden kimlik belgesi (belge + canlılık kontrolü) | devlet |
| Attestation Provider | üniversiteler, bilet satıcıları | + kamu kurumları |
| Wallet Provider | Tamga (cüzdan onayı) | + sertifikalı üçüncü taraflar |
| Relying Party | işverenler, web siteleri, kapılar — kapsamıyla kayıtlı | aynı |
| Validator Operator | yok — bu aşamada zincir yok | ≥ 2 bağımsız operatör → zincir |
Standartlar
Teknik katman aynıdır. İlk sürümün hâlâ kestirme kullandığı yerde satır bunu söyler.
● aynı · ◐ köprü (aynı model, ara biçim) · ○ planlı
| Bileşen | AB | Tamga | Uyum |
|---|---|---|---|
| Güven listeleri | ETSI TS 119 612 | aynı model, imzalı JSON (JWS); ETSI XML projeksiyonu planlı | köprü |
| Kurum kimliği | X.509 | X.509, ulusal kök | aynı |
| Belge biçimi | SD-JWT VC | SD-JWT VC (dc+sd-jwt), ES256 | aynı |
| Mobil belge | ISO/IEC 18013-5 mdoc | kimlik belgesi mdoc olarak da verilir | aynı |
| Belge verme | OpenID4VCI 1.0 | OpenID4VCI: ön yetkili kod + PIN ya da cüzdan başlatmalı | aynı |
| Sunum | OpenID4VP 1.0, DCQL | OpenID4VP, DCQL, imzalı istek, şifreli cevap | aynı |
| İptal | IETF Token Status List | aynı, sabit aralıkla yayınlanır | aynı |
| Kimlik ispatı | ETSI TS 119 461 | belge + canlılık kontrolü, güvence seviyelerine eşlenir | aynı |
| Cüzdan onayı | Wallet Unit Attestation | WUA olmadan belge verilmez; Tamga Wallet App Store ve Google Play’de yayınlanana kadar telefonun “güvenli donanımdayım” beyanı kabul edilmez (her cüzdan yazılım seviyesinde sayılır); mağaza sürümüyle App Attest / Play Integrity zorunlu olur | köprü |
| Anahtar saklama | güvenli bölge (WSCD) | ilk sürüm: yazılımda anahtar; pilot: telefonun güvenli bölgesi | köprü |
| Yakın alan | NFC/BLE üzerinden ISO 18013-5 | bugün kapılar için QR geçiş kartı; sırada NFC/BLE | köprü |
| Tarayıcı | W3C Digital Credentials API | planlı | planlı |
| Nitelikli e-imza | cüzdandan QES | planlı | planlı |
Tamga’nın bilerek farklı yaptıkları
| Fark | Ne anlama gelir |
|---|---|
| bilinçli farkEgemenlik öncelikli yönetişim | Her devlet kendi kaydının tek yazarıdır; ağ üyeliği 2/3 oyla; sınır ötesi tanımayı her devlet tek taraflı belirler. |
| bilinçli farkGeçici operatör, devir için tasarlı | Hiçbir yapı Tamga’yı tek operatör varsaymaz. Her üye devletin yeri vardır; devir yalnızca operatör alanını değiştirir. |
| bilinçli farkİsteğe bağlı defter | AB yalnızca listelere dayanır. Tamga, en az iki bağımsız operatör katıldığında izinli bir defter ekler; listeler ve defter aynı cevabı verir. |
| bilinçli farkHerkese açık çapa günlüğü | Her iptal listesi yayını ve şema değişikliği, en az saatte bir, yalnızca eklenebilen bir günlükte imzalı bir satırdır — geri sarılmış liste fark edilir. |
| bilinçli farkHer zaman üç sonuç | “Denetlenemedi” (INDETERMINATE) asla “red” olarak bildirilmez. |
| bilinçli farkOrtak belgelerde ulusal kimlik no. yok | Ulusal kimlik numarası yalnızca kimlik belgesinde bulunur; diploma, bilet ve kartlar asla taşımaz. |
Açıkça söylenen bilinen sınırlar
Bu sınırlar pilotun sınırlar bildiriminde de listelenir.
- Bu aşamada güven çapası tek operatörün imzasına dayanır; herkese açık günlük, şeffaflık raporu ve denetim kötüye kullanımı caydırır ama imkânsız kılmaz.
- Bir iptal en geç yaklaşık 90 dakikada etkili olur.
- Aynı kurum, doğrulayıcılarla işbirliği yaparsa kişiyi doğrulayıcılar arasında eşleştirebilir; bunu kapatmak sıfır bilgili belgeler gerektirir.
- Yalnızca ilk sürümde: anahtarlar yazılımda ve kurum anahtarı Tamga’da — ikisi de pilottan önce kapanır.
Ayrıntılar: güven listeleri · mimari · eIDAS, EUDI ve EBSI.