Sözlük · Tamga Network

Temel kavramlar

Tamga Network: Dijital kimlik, doğrulanabilir belgeler, yetkilendirme ve değiştirilemez kayıtları tek mimari altında birleştiren Dijital Güven Altyapısı. Bir blockchain ağı değildir: bugün güven imzalı güven listelerine dayanır; ileride izinli bir defter eklenebilir.
Digital Trust Infrastructure: Dijital ortamda güveni ortak bir altyapı hizmeti olarak sunan katman. Her uygulamanın güven problemini ayrı çözmesi yerine ortak bir güven katmanı sağlar.
Tamga Wallet: Tamga’nın cüzdan uygulaması; altyapının son kullanıcıya açılan ilk ürünü. Kişinin belgelerini telefonunda tutar ve yalnızca onayladığı alanları paylaşır. Tamga Wallet, Tamga Network’ün kendisi değildir.
Trust Mesh: Merkezî bir otorite değil, birlikte çalışabilir bağımsız güven ağlarından oluşan örgü. Her ülke kendi ağını korurken ortak standartlarla bağlanır.

Bugün Tamga

Güven listesi: Kurumların, sertifikalarının, neyi verebileceklerinin ve durumlarının imzalı, sürümlü, hash-zincirli ve herkese açık kaydı. AB modeli (ETSI TS 119 612).
Çapa günlüğü: Her iptal listesi yayınının ve şema değişikliğinin, en az saatte bir, imzalı bir satır olarak yazıldığı herkese açık ve yalnızca eklenebilen günlük.
SD-JWT VC: Tamga’nın varsayılan IETF belge biçimi: her alan tuzlanmış bir özetin arkasında gizlidir ve yalnızca belge sahibinin onayıyla açılır.
mdoc (ISO 18013-5): Mobil ehliyetin mobil belge biçimi. Tamga kimlik belgesini, örneğin yaş kontrolü için, mdoc olarak da verir.
OpenID4VCI / OpenID4VP: Belgeyi cüzdana vermek ve doğrulayıcıya sunmak için OpenID standartları — EUDI profilleri.
Cüzdan onayı (WUA): Cüzdan sağlayıcısının, uygulamanın gerçek bir cüzdan olduğunu söyleyen kısa ömürlü beyanı; belge verenler bunu ister.
Doğrulayıcı başına kopya: Cüzdan her belgenin, her biri farklı cihaz anahtarına bağlı birkaç kopyasını tutar ve her doğrulayıcıya farklı birini verir — doğrulayıcılar belge sahibini eşleştiremez.
ACCEPTED / REJECTED / INDETERMINATE: Üç doğrulama sonucu. INDETERMINATE “şu an denetlenemedi” demektir ve asla red olarak gösterilmez.
Passkey: Cihazında tek bir web sitesine ait WebAuthn anahtarı. Cüzdanla kayıttan sonra günlük giriş passkey ile olur ve hiçbir alan paylaşılmaz.

Kimlik ve güven

Digital Identity: Ağ üzerindeki bir varlığın (birey, kurum, nesne) doğrulanabilir temsili. Ekosistemin başlangıç noktası.
VC — Verifiable Credential: Doğrulanabilir belge. İçine dijital imza gömülü, kaynağa gitmeden doğrulanabilen dijital belge (diploma, ehliyet vb.).
SSI: Self-Sovereign Identity — öz-egemen kimlik. Kimliğin kontrolünün merkezî kuruma değil, kullanıcının kendisine ait olduğu yaklaşım.
Issuer – Holder – Verifier: Güven üçgeni. Issuer belgeyi düzenler ve imzalar; Holder cüzdanında taşır ve sunar; Verifier imzayı kaynağa gitmeden doğrular.

Kriptografi ve kayıt

Hash: Bir veriden üretilen sabit uzunluklu, tek yönlü dijital parmak izi. Verinin değişmediğini kanıtlamaya yarar.
Dijital imza: Bir verinin hash’inin özel anahtarla mühürlenmesi. Açık anahtarla doğrulanır; belgenin kaynağını ve bütünlüğünü kanıtlar.
PKI: Public Key Infrastructure — açık anahtar altyapısı. Hangi anahtarın hangi kuruma ait ve yetkili olduğunu kaydeden güven zinciri.
SD-JWT: Selective Disclosure JWT. Bir belgenin bütünlüğünü bozmadan yalnızca gerekli alanların açığa çıkarılmasını sağlayan format.
ZKP: Zero-Knowledge Proof — sıfır bilgi ispatı. Bir şeyi, o şeyin değerini hiç açıklamadan kanıtlama tekniği.
On-chain / Off-chain: On-chain: blockchain’de tutulan kişisel olmayan güven verisi. Off-chain: cüzdanda/kurumda tutulan operasyonel veri ve belgeler. Bugün Tamga’da zincir yok; herkese açık güven verisi imzalı güven listelerinde.

Ağ ve standartlar

İzinli (permissioned) ağ: Doğrulayıcıların (validator) belirli ve güvenilir olduğu blockchain ağı. Tamga’nın planladığı defter böyledir.
Consensus: Ağdaki node’ların bir sonraki bloğun içeriğinde uzlaşma mekanizması. Tamga QBFT (Byzantine Fault Tolerance ailesi) kullanır.
Hyperledger Besu: Tamga’nın gelecekteki defteri için seçtiği açık kaynaklı, EVM uyumlu istemci (en az iki bağımsız operatör katılınca).
eIDAS 2.0: AB’nin elektronik kimlik ve güven hizmetleri çerçevesi; her üye devlete dijital kimlik cüzdanı zorunluluğu getirir.
EUDI Wallet: European Digital Identity Wallet — AB vatandaşının dijital kimlik cüzdanı (uygulama katmanı).

İleri mimari

Root Identity (Kök Kimlik): Devletin verdiği, gerçek kişiyle bağı tutan tekil kimlik kaydı. Yalnızca issuer + guardian eşiği erişebilir.
Pseudonym: Kök kimlikten türetilmiş, her uygulama için ayrı ve birbirine bağlanamayan takma kimlik. Uygulamalar arası profillemeyi engeller.
Unlinkability: Bağlanamazlık. Aynı kişinin farklı uygulamalardaki kimliklerinin matematiksel olarak ilişkilendirilememesi.
HD türetme (BIP32/SLIP-0010): Hiyerarşik deterministik anahtar türetme. Tek bir seed’den, sabit yollarla sınırsız ve bağlantısız alt anahtar üretme yöntemi.
BIP39 mnemonic: 24 kelimelik kurtarma ifadesi; bir seed’e dönüştürülür (PBKDF2-HMAC-SHA512). Kullanıcının tüm anahtarlarının kaynağı.
Escrow (eşleme kaydı): Pseudonym’ler ile kök kimlik arasındaki bağı tutan, eşik şifrelemeyle korunan kayıt. Yalnızca yetkiyle açılır.
Threshold encryption: Eşik şifreleme. Çözme yetkisinin paylara bölünüp ancak yeterli sayıda (K-of-N) pay bir araya gelince kullanılabildiği model.
Dağıtık Anahtar Üretimi (DKG): Guardian’ların ortak bir anahtarı, hiçbir tarafın onu tek başına tutmayacağı şekilde birlikte ürettiği protokol; anahtar asla yeniden kurulmaz — yalnızca belirli bir şifreli metin bir yeter sayı tarafından açılır (threshold ElGamal).
Guardian: Devlet başına kurumsal bir 5’liden biri (yargı, veri-koruma otoritesi, nüfus/kimlik otoritesi, ombudsman, parlamento-atamalı üye); her biri bir eşik payı tutar. Açma için 3-of-5 yeter sayı ve en az bir yürütme-dışı onay gerekir.
Envelope encryption: Zarf şifreleme. Veriyi bir DEK ile şifreleyip DEK’i bir KEK ile sarma; sunucu KEK’i görmediği için içeriği okuyamaz.
DEK / KEK: Data Encryption Key / Key Encryption Key. Zarf şifrelemede veriyi şifreleyen ve o anahtarı sarmalayan iki katmanlı anahtar.
Token Status List: Tamga’nın kullandığı IETF iptal listesi: her belge kopyası için rastgele bir konumda iki bit (geçerli, iptal, askıda); sabit aralıkla imzalanıp yayınlanır.
Challenge-response (FIDO2/WebAuthn): Parola göndermeden, sunucunun yolladığı rastgele bir değeri özel anahtarla imzalayıp açık anahtarla doğrulatan kimlik doğrulama.
Secure Enclave / StrongBox: iOS ve Android’de anahtar/PIN’lerin donanımsal olarak izole saklandığı güvenli bölge.
ICAO 9303: E-pasaport/e-kimlik NFC çip doğrulama standardı. İkinci kademe kurtarmada yüz eşleştirmeyle birlikte kullanılır.