Başlangyç
Näme üçin täze model gerek?
Sanly şahsyýete düşünmek üçin ilki bu günki modeliň nämedigini we näme üçin ýeterlik däldigini görmeli.
Bu günki model: “resminamanyň nusgasyny ber”
Bir zady subut etmeli bolanyňda näme edýärsiň? Şahsyýetnamaňyň nusgasyny berýärsiň, diplomyňyň skanyny ýükleýärsiň, hasabyňyň PDF-ini e-poçta bilen ugradýarsyň. Ýagny subutnama hökmünde resminamanyň nusgasyny tabşyrýarsyň.
Bu nusga soň garşy tarapyň serwerinde saklanýar. Bu modeliň üç esasy meselesi bar:
- Maglumat her ýerde toplanýar. Her gurama seniň maglumatyňyň nusgasyny saklaýar. Ýüzlerçe ýerde ýaýran bu nusgalar, gizlinlik we maglumat syzmasy üçin uly ýüz döredýär.
- Hemmeler şol bir işi gaýtalaýar. Bank hem, hassahana hem, uniwersitet hem şol bir şahsyýeti täzeden barlaýar. Umumy ynam gatlagy bolmansoň hemmeler tigiri täzeden oýlap tapýar.
- Hakykylyk “nusga” galdyrylýar. Bir PDF-iň hakykydygyny ýa-da galpdygyny bilmek kyn. Photoshop bilen üýtgedilen resminamany göz bilen tapawutlandyryp bilmeýärsiň.
Anyk mysal
Bara girmek üçin ýaşyňy subut etmeli. Şahsyýetnamaňy görkezýärsiň — emma onda ýaşyň bilen bilelikde adyň, salgyň, şahsy belgiň, doglan ýeriň hem bar. Diňe “18 ýaşdan uly” diýmek isleýärkäň, aslynda hemme zadyňy görkezýärsiň.
Täze model: göçme, barlanyp bilinýän subutnama
Täze model bu logikany tersine öwürýär:
- Maglumat seniň eliňde galýar. Resminamalaryň seniň enjamyňda, seniň gözegçiligiňde durýar; guramalaryň serwerinde däl.
- Diňe zerur subutnama paýlaşylýar. “18 ýaşdan uly” subutnamasyny, doglan seneňi asla bermän hödürläp bilýärsiň.
- Barlag çeşmä gitmän edilýär. Resminama, ony beren guramanyň kriptografik goluny göterýär. Barlaýan tarap, gurama asla soraman goluň hakykydygyny matematik taýdan barlaýar.
Bu üç ýörelge — ulanyjy gözegçiligi, maglumat minimizasiýasy we kriptografik barlag — häzirki zaman sanly şahsyýetiň binýadydyr. Ýewropa Bileleşigi muny eIDAS 2.0 bilen yklym möçberinde hökmany etdi.
Indiki ädim
Bu modele düşünmek üçin ilki “sanly şahsyýet” düşünjesini aýdyňlaşdyralyň.