TamgaNetwork

Düşünjeler

Blokçeýn näme (we näme däl)?

Blokçeýn, ylalaşylan ýazgylaryň üýtgedip bolmajak görnüşde saklanýan umumy depderidir. Tamga üçin möhüm zat, onuň nämedigi ýaly nämä DÄLdigidir.

Iň ýönekeý kesgitleme: umumy, üýtgedip bolmajak depder

Bir buhgalter depderini göz öňüne getir. Adatça bu depder ýeke adamda durýar we ol sahypalary üýtgedip bilýär. Blokçeýnde bolsa depderiň şol bir nusgasy köp kompýuterde (node) bolýar we bir ýazgy ýazylandan soň yza gaýdyp üýtgedip bolmaýar.

Blok we zynjyr

Ýazgylar birin-birin däl, toparlaýyn (“blok”) goşulýar. Her blok, öňki blogyň barmak yzyny (seret hash) saklaýar. Şeýlelikde bloklar biri-birine zynjyrlanýar: bir blogy üýtgetjek bolsaň, ondan soňky ähli bloklaryň barmak yzy bozulýar we galplyk şobada ýüze çykýar.

Blok 100

prevgenesis
data…
hash…a2

Blok 101

prev…a2
data…
hash…c7

Blok 102

prev…c7
data…
hash…e1

Consensus (ylalaşyk)

Onda bu kadar kompýuter indiki blogyň nähili boljakdygynda nähili ylalaşýar? Muňa consensus (ylalaşyk) mehanizmi diýilýär. Bitcoin-iň ulanýan energiýa-agyr “Proof of Work” iň meşhurydyr; emma rugsatly (permissioned) torlarda has netijeli usullar ulanylýar — mysal üçin belli, ynamly node-laryň ses berýän BFT (Byzantine Fault Tolerance) maşgalalary.

Rugsatly (permissioned) tor näme?

Hemmeleriň goşulyp bilýän açyk torlaryndan (Bitcoin, Ethereum) tapawutlylykda, rugsatly torda kimleriň barlaýjy (validator) boljakdygy bellidir. Tamga-nyň meýilleşdirýän kitaby şeýle tordyr: barlaýjylar tötänleýin adamlar däl, ynamly guramalar we wagtyň geçmegi bilen döwletlerdir.

Tamga-da blokçeýn näme üçin “merkez däl, bölek”?

Bu ýer möhüm. Tamga Network täze blokçeýn tory däldir. Blokçeýn, Tamga-nyň diňe bir bölegidir we örän çäkli iş edýär:

  • Zynjyra ýazylýan: diňe ynam üçin gerekli, şahsy DÄL maglumatlar — haýsy guramanyň resminama bermäge ygtyýarlydygy, guramalaryň açyk açarlary, akkreditasiýa we ýatyrylyş ýagdaýlary.
  • Zynjyra ASLA ýazylmaýan: seniň resminamalaryň, şahsy maglumatlaryň, diplomyň. Bular seniň enjamyňda (gapjygyňda) durýar.

Näme üçin şahsy maglumat zynjyra ýazylmaýar?

Sebäbi blokçeýn üýtgedip bolmaýar — emma GDPR/KVKK saňa “unudylmak hukugyny” berýär. Üýtgedip bolmaýan ýere şahsy maglumat ýazmak bu hukuga garşy gelýär. Hatda maglumatyň şifrlenen jemi (hash) hem baglanyşdyrylyp bilinýändigi üçin howplydyr. Şonuň üçin ýörelge aýdyň: şahsy maglumat asla zynjyrda durmaýar.

Ýagny ulanyjy hökmünde sen blokçeýni asla görmeýärsiň. Gapjyk, tor tölegi, “gas”, token — bularyň hiçbiri bilen meşgullanmaýarsyň. Diňe sanly şahsyýetiňi ulanýarsyň; blokçeýn arka planda, ýuwaşja, diňe ynamy hemişelik etmek üçin işleýär.

Tamga häzir nirede: ilki gol çekilen ynam sanawlary

Kitap diňe birnäçe garaşsyz tarap ony dolandyranda bir zat goşýar. Ýeke operatoryň dolandyrýan zynjyry diňe haýal maglumatlar bazasydyr. Şonuň üçin Tamga ÝB-niň özi ýaly başlaýar: gol çekilen ynam sanawlary — haýsy guramanyň haýsy resminamany berip biljekdigini, sertifikatlaryny we ýagdaýyny görkezýän, wersiýaly we heş-zynjyrly faýllar. Her üýtgeşme mundan başga-da açyk labyr žurnalyna ýazylýar.

  • Häzir (beta, pilot): gol çekilen ynam sanawlary + labyr žurnaly. Zynjyr ýok.
  • Zynjyr (Besu, QBFT): diňe azyndan iki garaşsyz validator operatory ýazmaça razylyk berende. Şonda sanawyň taryhy kontraktlara gaýtadan oýnalýar we ikisiniň şol bir jogaby berýändigi synagdan geçirilýär.
  • Üýtgemeýän: gurama we resminama görnüşiniň belgileri ikisinde-de şol bir formula bilen hasaplanýar; hiç bir resminamany täzeden bermek gerek däl.