Sözlük · Tamga Network

Esasy düşünjeler

Tamga Network: Sanly şahsyýeti, barlanyp bilinýän resminamalary, ygtyýarlandyrmany we üýtgedip bolmajak ýazgylary ýeke arhitekturada birleşdirýän Sanly Ynam Infrastrukturasy. Blokçeýn tory däl: häzir ynam gol çekilen ynam sanawlaryna daýanýar; soňra rugsatly kitap goşulyp biler.
Digital Trust Infrastructure: Sanly gurşawda ynamy umumy infrastruktura hyzmaty hökmünde hödürleýän gatlak. Her programmanyň ynam meselesini aýry çözmegi ýerine umumy ynam gatlagyny üpjün edýär.
Tamga Wallet: Tamga-nyň gapjyk programmasy; infrastrukturanyň soňky ulanyja açylýan ilkinji önümi. Adamyň resminamalaryny telefonynda saklaýar we diňe tassyklan meýdanlaryny paýlaşýar. Tamga Wallet Tamga Network-iň özi däl.
Trust Mesh: Merkezi häkimiýet däl, bilelikde işleýän garaşsyz ynam torlaryndan ybarat örüm. Her ýurt öz toruny saklap umumy standartlar bilen baglanýar.

Häzirki Tamga

Ynam sanawy: Guramalaryň, sertifikatlarynyň, näme berip biljekdikleriniň we ýagdaýynyň gol çekilen, wersiýaly, heş-zynjyrly açyk hasaby. ÝB modeli (ETSI TS 119 612).
Labyr žurnaly: Her ýatyrylyş sanawynyň çap edilmegi we shema üýtgeşmesi, azyndan sagatda bir gezek, gol çekilen setir hökmünde ýazylýan açyk we diňe goşup bolýan žurnal.
SD-JWT VC: Tamga-nyň adaty IETF resminama görnüşi: her meýdan duzlanan heşiň aňyrsynda gizlenýär we diňe eýesiniň razylygy bilen açylýar.
mdoc (ISO 18013-5): Mobil sürüjilik şahadatnamasynyň mobil resminama görnüşi. Tamga şahsyýet resminamasyny, meselem ýaş barlagy üçin, mdoc görnüşinde hem berýär.
OpenID4VCI / OpenID4VP: Resminamany gapjyga bermek we barlaýja hödürlemek üçin OpenID standartlary — EUDI profilleri.
Gapjyk tassyklamasy (WUA): Gapjyk üpjün edijisiniň programmanyň hakyky gapjykdygyny aýdýan gysga möhletli beýany; berijiler muny talap edýär.
Barlaýjy başyna nusga: Gapjyk her resminamanyň her biri başga enjam açaryna baglanan birnäçe nusgasyny saklaýar we her barlaýja başgasyny berýär — barlaýjylar eýäni baglanyşdyryp bilmeýär.
ACCEPTED / REJECTED / INDETERMINATE: Üç barlag netijesi. INDETERMINATE “häzir barlap bolmady” diýmekdir we asla ret hökmünde görkezilmeýär.
Passkey: Enjamyňdaky bir web saýta degişli WebAuthn açary. Gapjyk bilen hasaba durandan soň gündelik giriş passkey bilen bolýar we hiç bir meýdan paýlaşylmaýar.

Şahsyýet we ynam

Digital Identity: Tordaky bir subýektiň (şahs, gurama, zat) barlanyp bilinýän görkezmesi. Ekoulgamyň başlangyç nokady.
VC — Verifiable Credential: Barlanyp bilinýän resminama. Içine sanly gol gömlüp goýlan, çeşmä gitmän barlanyp bilinýän sanly resminama (diplom, şahadatnama we ş.m.).
SSI: Self-Sovereign Identity — öz-özygtyýarly şahsyýet. Şahsyýetiň gözegçiliginiň merkezi gurama däl-de, ulanyjynyň özüne degişli bolan çemeleşme.
Issuer – Holder – Verifier: Ynam üçburçlugy. Issuer resminamany taýýarlaýar we gol çekýär; Holder gapjygynda göterýär we hödürleýär; Verifier goly çeşmä gitmän barlaýar.

Kriptografiýa we ýazgy

Hash: Maglumatdan öndürilen durnukly uzynlykdaky, bir taraplaýyn sanly barmak yzy. Maglumatyň üýtgemändigini subut etmäge ýarar.
Sanly gol: Maglumatyň hash-iniň gizlin açar bilen möhürlenmegi. Açyk açar bilen barlanýar; resminamanyň çeşmesini we bitewiligini subut edýär.
PKI: Public Key Infrastructure — açyk açar infrastrukturasy. Haýsy açaryň haýsy gurama degişlidigini we ygtyýarlydygyny ýazýan ynam zynjyry.
SD-JWT: Selective Disclosure JWT. Resminamanyň bitewiligini bozman diňe zerur meýdanlaryň açylmagyna mümkinçilik berýän format.
ZKP: Zero-Knowledge Proof — nol-bilim subutnamasy. Bir zady, şol zadyň bahasyny asla açman subut etmek usuly.
On-chain / Off-chain: On-chain: blokçeýnde saklanýan şahsy däl ynam maglumaty. Off-chain: gapjykda/guramada saklanýan amal maglumaty we resminamalar. Häzir Tamga-da zynjyr ýok; açyk ynam maglumaty gol çekilen ynam sanawlarynda.

Tor we standartlar

Rugsatly (permissioned) tor: Barlaýjylaryň (validator) belli we ynamly bolan blokçeýn tory. Tamga-nyň meýilleşdirýän kitaby şeýledir.
Consensus: Tordaky node-laryň indiki blogyň mazmunynda ylalaşyk mehanizmi. Tamga QBFT (Byzantine Fault Tolerance maşgalasy) ulanýar.
Hyperledger Besu: Tamga-nyň geljekki kitaby üçin saýlan açyk çeşmeli, EVM laýyk müşderisi (azyndan iki garaşsyz operator goşulanda).
eIDAS 2.0: ÝB-niň elektron şahsyýet we ynam hyzmatlary çarçuwasy; her agza döwlete sanly şahsyýet gapjygy hökmanylygyny getirýär.
EUDI Wallet: European Digital Identity Wallet — ÝB raýatynyň sanly şahsyýet gapjygy (programma gatlagy).

Ösen arhitektura

Root Identity (Kök Şahsyýet): Döwletiň beren, hakyky adam bilen baglanyşygy saklaýan ýeke-täk şahsyýet ýazgysy. Diňe issuer + guardian eşigi girip bilýär.
Pseudonym: Kök şahsyýetden alnan, her programma üçin aýry we biri-birine baglanyp bolmaýan lakam şahsyýet. Programmalar arasy profillemäni öňleýär.
Unlinkability: Baglanyp bolmazlyk. Şol bir adamyň dürli programmalardaky şahsyýetleriniň matematik taýdan baglanyşdyrylyp bilinmezligi.
HD türetme (BIP32/SLIP-0010): Ýerarhik deterministik açar türetmesi. Ýeke seed-den, durnukly ýollar bilen çäksiz we baglanyşyksyz çaga açar öndürmek usuly.
BIP39 mnemonic: 24 sözlük dikeldiş sözlemi; bir seed-e öwrülýär (PBKDF2-HMAC-SHA512). Ulanyjynyň ähli açarlarynyň çeşmesi.
Escrow (baglanyşyk ýazgysy): Pseudonym-ler bilen kök şahsyýetiň arasyndaky baglanyşygy saklaýan, eşik şifrlemesi bilen goralýan ýazgy. Diňe ygtyýar bilen açylýar.
Threshold encryption: Eşik şifrlemesi. Açmak ygtyýarynyň paýlara bölünip diňe ýeterlik sanly (K-of-N) paý bir ýere gelende ulanylyp bilinýän model.
Paýlanan Açar Öndürmek (DKG): Guardian-laryň umumy açary hiç bir tarap ýeke özi saklamaz ýaly bilelikde öndürýän protokoly; açar asla gaýtadan gurulmaýar — diňe belli bir şifr ýeter san tarapyndan açylýar (threshold ElGamal).
Guardian: Döwlet başyna kurumsal bäşligiň biri (kazyýet, maglumat-goragy edarasy, ilat/şahsyýet edarasy, ombudsman, parlament-bellenen agza); her biri bir eşik paýyny saklaýar. Açmak üçin 3-of-5 ýeter san we azyndan bir ýerine ýetiriş-daşy tassyklama gerek.
Envelope encryption: Konwert şifrlemesi. Maglumaty DEK bilen şifrläp DEK-i KEK bilen dolamak; serwer KEK-i görmeýändigi üçin mazmuny okap bilmeýär.
DEK / KEK: Data Encryption Key / Key Encryption Key. Konwert şifrlemesinde maglumaty şifrleýän we şol açary dolaýan iki gatlakly açar.
Token Status List: Tamga-nyň ulanýan IETF ýatyrylyş sanawy: her resminama nusgasy üçin tötänleýin orunda iki bit (güýjünde, ýatyrylan, togtadylan); kesgitli aralykda gol çekilip çap edilýär.
Challenge-response (FIDO2/WebAuthn): Parol ugratman, serweriň ugradýan tötän bahasyny gizlin açar bilen gol çekip açyk açar bilen barladýan şahsyýet barlagy.
Secure Enclave / StrongBox: iOS we Android-de açarlaryň/PIN-leriň apparat taýdan izolirlenip saklanýan howpsuz zolagy.
ICAO 9303: E-pasport/e-şahsyýet NFC çip barlag standarty. Ikinji tapgyr dikeldişde ýüz deňeşdirme bilen bilelikde ulanylýar.