Belgeler dijital, güven hâlâ kâğıtta: Tamga Network'ü neden kuruyoruz?

Tamga Network, bir kurumun verdiği dijital belgenin başka bir kurumda, hatta başka bir ülkede saniyeler içinde doğrulanmasını sağlayan ortak kurallar ve imzalı listelerden oluşur. Doğrulayan taraf belgeyi veren kuruma sormaz, belgenin sahibi de yalnız istenen bilgiyi paylaşır. Ağı Türk dünyası için, Avrupa'nın dijital kimlik düzeniyle aynı standartları kullanarak kuruyoruz. Bu yazıda neden başladığımızı, ağın nasıl çalıştığını, adımızın nereden geldiğini, hangi ilkelere dayandığımızı ve bugün neyin hazır olup neyin olmadığını anlatıyoruz.

Bugün bir belge nasıl doğrulanıyor?

Almatı'daki bir kurum Bakü'de verilmiş bir belgeyi doğrulamak istediğinde telefon, e-posta, apostil ve haftalar gerekiyor. Kurumun elinde çoğu zaman taranmış bir PDF ya da fotokopi oluyor. İkisi de kolayca değiştirilebiliyor ve gerçeğini sahtesinden ayırmak uzmanlık istiyor.

Sorunun bir de kişiye dokunan yanı var. Yaşınızı kanıtlamak için kimlik kartınızın tamamını, mezun olduğunuzu kanıtlamak için bütün not dökümünüzü veriyorsunuz. Bu kopyaların her biri başka birinin sunucusunda kalıyor. Üstelik her ülke kendi dijital sistemini kuruyor. Bu sistemler birbirini tanımadığı için bir ülkede dijital olan belge, öteki ülkede yeniden kâğıda dönüyor.

Belgeler dijitalleşti, ama onlara duyduğumuz güven hâlâ kâğıt üzerinden işliyor. Bu sorunları PDF bir belge değildir yazımızda tek tek ele alıyoruz.

Tamga Network nasıl çalışır?

İşin içinde üç taraf var: belgeyi veren kurum, belgeyi taşıyan kişi ve belgeyi kontrol eden taraf. Üçü de aynı imzalı listeye dayanır.

1. Kurum belgeyi imzalar. Üniversite, hastane ya da ticaret odası belgeyi kendi anahtarıyla dijital olarak imzalar ve kişinin cüzdanına gönderir. Kurumun anahtarı devletin imzalı güven listesinde kayıtlıdır.
2. Kişi belgeyi taşır. Belge telefonda durur. Biri bir bilgi istediğinde kişi kimin, neyi, neden istediğini görür ve yalnız onayladığı bilgiyi gösterir.
3. Doğrulayan saniyeler içinde emin olur. İmzayı ve kurumun listedeki kaydını kontrol eder. Kaynağa sormaz, cevap beklemez.

Bütün düzen, doğrulayanın kuruma sormamasına dayanıyor. İmza, belgenin o kurumdan geldiğini ve üzerinde tek bir harfin bile değişmediğini kanıtlar. Güven listesi de imzalayanın gerçekten o kurum olduğunu doğrular. İkisi birlikte telefonun, e-postanın ve apostilin yerini alır.

Güven listeleri ne işe yarar?

Herkes bir anahtar üretip bir şey imzalayabilir. Bu yüzden geçerli bir imza, imzalayanın gerçek bir üniversite olup olmadığını tek başına söylemez. Bu soruyu güven listeleri cevaplar. Listeler, her halkanın bir sonrakini imzaladığı bir zincir oluşturur.

En üstte listelerin listesi durur ve hangi ülke listelerinin geçerli olduğunu söyler. Her devletin kendi listesi o ülkede belge vermeye yetkili kurumları sayar. Kurum sertifikası kurumun anahtarını tanıtır, belge de o anahtarla imzalanır. Avrupa Birliği de aynı modeli kullanıyor.

Her devlet kendi listesini kendisi yayınlar. Listelerin bugünkü durumu şöyle:

Adımız neden Tamga?

Tamga, Türk ve Moğol boylarının eski mührüdür. Hayvanlara, silahlara, halılara, mezar taşlarına ve belgelere vurulurdu. Bir şeyin kime ait olduğunu, bir sözün kimden geldiğini ve bir yetkinin gerçek olduğunu gösterirdi. Her boyun kendi tamgası vardı ve tamga aynı anda kimlik, imza ve tapu yerine geçerdi.

Doğrulanabilir dijital belge bugün aynı işi görüyor, yalnız işaret keskiyle değil matematikle atılıyor. Logomuz da aynı fikirden geliyor. İşaret iç içe geçmiş bir T'dir: dıştaki T ağı, içteki iki kol da ağa katılan devletleri ve kurumları temsil eder. Bir mühür gibi tek çizgi kalınlığıyla ve tek açıyla, hiç eğri kullanılmadan kesilmiştir.

Ağ hangi ilkelere dayanıyor?

Her ilke, kurallar kitabımız Tamga ARF'de numaralı kurallara dönüşür. Örneğin "ağda kişisel veri yok" ilkesi, güven listelerinde, günlüklerde ve ileride kurulacak ortak defterde belge içeriğinin ya da belge özetinin bulunmamasını şart koşar.

Neden şimdi?

Avrupa Birliği, her üye devletin 2026 sonuna kadar vatandaşlarına bir dijital kimlik cüzdanı sunmasını zorunlu kıldı. Bu cüzdanın çevresindeki standartlar oturuyor; belge biçimleri, protokoller ve güven listeleri artık tanımlı. Manifestomuz durumu şöyle anlatıyor: bu dönüşümün olup olmayacağı artık soru olmaktan çıktı, asıl soru onu kimin kuracağı ve kimin yalnızca satın alacağı.

Yeni modeli dışarıdan alabilir ya da aynı açık standartlarla kendi altyapımızı kurabilirdik. Biz kurmayı seçtik. Avrupa'yla aynı belge biçimlerini ve protokolleri kullanıyoruz, kurallar ve listeler ise Türk dünyasının devletlerine ait. Böylece ağ hem Avrupa'yla uyumlu hem de bağımsız kalıyor. Avrupa'daki tarihlerin ayrıntısı AB takvimi sayfasında.

Bugün neler hazır, neler değil?

Bu sınırları açıkça yazıyoruz, çünkü sınırlarını saklayan bir güven altyapısı güveni hak etmez. Ortak defterin neden henüz olmadığını Neden zincirsiz başlıyoruz yazısında anlattık: en az iki bağımsız işletmeci olmadan defter, yalnızca daha yavaş bir veritabanıdır. Uyum testlerinin ayrıntısı OpenID uyum testlerinden öğrendiklerimiz yazısında.

Nereden başlamalı?

• Kavramlar size yeniyse öğrenme bölümü, dijital kimlikten Tamga Network'e adım adım ilerliyor.
• Kurumunuz belge veriyor ya da doğruluyorsa katılım sayfası nasıl yer alabileceğinizi anlatıyor.
• Geliştiriciyseniz sandbox rehberi her adımı test ağında nasıl deneyeceğinizi gösteriyor.

Sık sorulan sorular

Tamga Network bir blockchain mi?

Hayır. Bugün güven, imzalı ve sürümlenen listelerden geliyor. Ortak defterin kodu yazıldı ve test edildi, ama yalnız en az iki bağımsız işletmeci onu çalıştırdığında açılacak.

Tamga Network kimin?

Ağ hizmet satmaz ve kimseye ayrıcalık tanımaz. Bugün ağı geçici bir işletmeci yürütüyor, hedef ise bağımsız bir vakıf.

Belgem nerede duruyor?

Kendi telefonunuzdaki cüzdanda. Ağın listelerinde, kayıtlarında ve günlüklerinde kişisel veri bulunmaz.

Bugün kullanabileceğim bir cüzdan var mı?

Ağ cüzdan işletmez, cüzdanları listeler. Listedeki ilk cüzdan olan Tamga Wallet henüz uygulama mağazalarında değil. Listedeki bir cüzdan mağazaya çıkana kadar bütün adımlar test ağında denenebilir.